DÄ°YABETTE BESLENME TEDAVÄ°SÄ°

Diyabet, pankreastan salgılanan insülin hormonunun yetersizliÄŸi veya insulinin etkisine dokularda direnç olması sonucu kandaki ÅŸeker miktarının yük­selmesi ile ortaya çıkan ömür boyu devam eden bir hastalıktır. Besinler, vücudun baÅŸlıca yakıtı olan ÅŸekere dönüÅŸmek üzere parçalanırlar. Daha sonra bu ÅŸeker kana geçer ve kandaki ÅŸeker düzeyi yükselmeye baÅŸlar. SaÄŸlıklı bireylerde kana geçen ÅŸeker pankreastan salgılanan insülin hor­monu yardımıyla hücrelere taşınır.

Diyabetli bireylerde insülin eksik veya etkisiz olduÄŸu için ÅŸeker hücre içine giremez ve kanda miktarı yükselir (hiperglisemi).

Kan ÅŸekeri belli bir düzeyi geçince idrarla ÅŸeker atılmaya baÅŸlar. Ä°d­rardaki ÅŸeker miktarının artması ile sık idrara çıkma, aşırı susama ve çok su içme görülür. Ä°nsülin eksikliÄŸi veya yetersizliÄŸine baÄŸlı olarak hücreler glikozu kullanamaz; gerekli olan enerji yaÄŸlar ve proteinlerden saÄŸlanır. Bunun sonucu diyabetli birey hem zayıflar, hem de idrarda keton (aseton) oluÅŸur.

Amacı;

Diyabette tedavinin amacı kan ÅŸekerini normal sınırlarda tutarak di­yabete baÄŸlı geliÅŸebilecek saÄŸlık sorunlarının ortaya çıkışını engellemek veya önlemek, yaÅŸam süresini ve kalitesini yükseltmektir.

Diyabeti kontrol altına almanın ilk adımı da onu öÄŸrenmektir.Ve bu kontrolün temel yapı taÅŸlarından biri beslenme tedavisi­dir.

• Arzu edilen metabolik kontrolü saÄŸlamak;

Açlık kan ÅŸekeri (AKÅž) : 70-120 mg/dl

Tokluk kan ÅŸekeri (TKÅž) : <140 mg/dl

HbA1c : <%6.5

Total kolesterol : < 200 mg/dl

LDL kolesterol : < 100 mg/dl

Trigliserit : < 150 mg/dl

• Diyabetin ileri dönemde ortaya çıkabilecek kronik komplikasyonlarını önlemek ve tedavi etmek,

Yeterli ve dengeli beslenme alışkanlığını kazandırmak;

YaÅŸam süresini ve kalitesini yükseltmektir.

Diyabetli bireylerin beslenme tedavileri; yaşına, bo­yuna, vücut ağırlığına, fiziksel aktivite durumuna, sosyo­ekonomik durumuna ve beslenme alışkanlıklarına göre diyetisyen tarafından hazırlanır.

Beslenme programı ki­ÅŸiye özeldir.

Diyabetli bireyler yeterli ve dengeli beslenebilmeleri için enerji ve tüm besin ögelerinden önerilen miktarlarda almaları gerekir.

Enerji

Uygun vücut ağırlığının saÄŸlanması ve sürdürülmesi diyabetin kontro­lünde büyük önem taşımaktadır. Enerji dengesi, vücut ağırlığının korun­masını saÄŸlar.

HARCANAN ENERJÄ° = ALINAN ENERJÄ°

Bazal metabolizma

diyetle/besinlerle

Egzersiz /fiziksel aktivite

HARCANAN ENERJÄ° > ALINAN ENERJÄ°

ZAYIFLAMA

HARCANAN ENERJÄ° < ALINAN ENERJÄ°

OBEZİTE/ŞİŞMANLIK

Tip 2 diyabetik bireylerin % 80’i obezdir. Enerji alımının azaltılması ile ağırlık kaybı metabolik kontrolü olumlu yönde etkiler. Diyabetik bireylerin enerji gereksinmeleri saptanıp, kendilerine uygun enerjiyi diyetle almaları arzu edilen vücut ağırlığının saÄŸlanması açısından önemlidir.

Karbonhidratlar

En önemli enerji kaynağıdır. Günlük diyetle mutlaka alınmalıdır. Be­sinlerde bulunan karbonhidrat türleri ÅŸekerler, niÅŸasta ve posa’dır. Ä°nsülin kullanan diyabetik bireylerde, yoÄŸun insülin tedavisi alanlarda öÄŸün ön­cesi insülin dozunun öÄŸünün karbonhidrat içeriÄŸine göre ayarlandığında toplam karbonhidrat miktarı glisemik kontrolü etkilememektedir. Karışım insülin kullananlarda karbonhidrat miktarında gün gün tutarlılık olması ge­rekir.

Diyabetli bireye karbonhidrat kaynağı olarak önerilen besinler; tam taneli tahıllar, ekmek, kuru baklagiller, sebzeler, meyveler, süt ve süt ürün­leridir.

Posa: yiyeceklerin sindirilemeyen kısmıdır. Diyet posasının vücuttaki etkileri;

• Kan ÅŸekerini yavaÅŸ yükseltir,

• Ä°nsülin ihtiyacını azaltır,

• Tokluk hissinin oluÅŸmasını saÄŸlayarak ağırlık kontrolüne yardımcı olur.

• Bağırsak çalışmasını düzenler, kabızlığı önler.

• Kanda yaÄŸların yükselmesini önler.

Diyetteki posa miktarını arttırmak için;

• Beyaz ekmek yerine kepekli ekmek tercih edilmeli,

• Pirinç yerine bulgur tercih edilmeli,

• Meyve suyu yerine meyve yenilmeli, kabuklu yenebilen meyveler iyi­ce yıkandıktan sonra kabukları soyulmadan yenmeli,

• Günde en az 5 porsiyon sebze/meyve yenmeli,

• ÖÄŸünlerde salata yenmeli,

• Kurubakalgiller sıklıkla tüketilmelidir (haftada 2-3 kez).

Proteinler:

Vücudun büyümesi, geliÅŸmesi ve yıpranan dokuların onarılmasında önemli görevleri vardır.Diyabet vücudun protein gereksinimini etkilemez. Önerilen miktarlarda alınması gerekir. Ancak diyabete baÄŸlı böbrek prob­lemleri geliÅŸmiÅŸ ise diyetle protein alımının sınırlandırılması gerekir.

YaÄŸlar:,

Yüksek enerji veren besin ögeleridir. Besinlerle alı­nan yaÄŸ ve kolesterol miktarının fazlalığı ÅŸiÅŸmanlığa ve kalpdamar hastalıklarına yol açabilir. Diyetle alınan top­lam yaÄŸ miktarı ;

• Görünmez yaÄŸ (yiyeceklerin yapısında bulunan yaÄŸlardan)

• Görünür yaÄŸ (yemeklere dışarıdan eklenen yaÄŸlardan) oluÅŸmaktadır.

YaÄŸların miktarı ve cinsi kalp-damar hastalıklarının oluÅŸumunda büyük önem taşır.

SaÄŸlığın korunmasında diyetle alınan yaÄŸ türlerinin belirli bir dengede olması önerilmektedir.

Bunun için;

· Kırmızı et yerine, tavuk, balık, hindi eti tercih edilmeli,

· Haftada 1-2 porsiyon balık tüketilmeli,

· Etli yemeklere ayrıca yaÄŸ eklenmemeli,

· Yemeklerde katı yaÄŸ yerine sıvı yaÄŸ ( zeytinyağı/fındık yağı ve ayçi­çek/ mısırözü/soya yağı) kullanılmalı ve mümkün olduÄŸunca yaÄŸ miktarı azaltılmalı,

· Haftada 2 kez yumurta yenilmeli,

· Sakatatlar( karaciÄŸer, beyin, böbrek vb.), doymuÅŸ yaÄŸ ve kolesterol içerikleri yüksek olduÄŸu için tüketilmemeli,

· Sosis, salam, pastırma, sucuk gibi et ürünleri tü­ketilmemeli,

· Kuyruk yağı, iç yağı, tereyaÄŸ ve katı yaÄŸlar kulla­nılmamalı,

· Yemekler piÅŸirilirken kızartma ve kavurma yerine ızgara, haÅŸlama veya fırında piÅŸirme yöntemleri tercih edilmelidir.

Vitaminler ve Mineraller:

Yeterli ve dengeli beslenen diyabetikler günlük vitamin ve mineral ge­reksinmelerini diyetle karşılayabilirler.

ÖÄŸün sayısı ve zamanı

Yemeklerin miktarı ve cinsi kadar, tüketim za­manları da büyük önem taşır. Önerilen besinle­rin zamanında ve önerilen miktarlarda yenilmesi hipo ve hiperglisemiyi önler. Uzun aralıklarla dü­zensiz yemek yenmesi hipo ve hiperglisemiye yol açar.

Ä°deal öÄŸün aralığı ve miktarı bireysel kan glikoz takibine yardımcı olur.

3 ana, 2-3 ara öÄŸün tüketilmesi uygundur.

Yapay Tatlandırıcılar Ve Diyet Ürünleri

· Enerji içerenler: fruktoz, sorbitol, mannitol, ksilitol

· Enerji içermeyenler: sakkarin, siklamat, asesülfam-K, aspartam

Enerji içeren tatlandırıcılar belirli miktarların üzerinde tüketilmesi ha­linde kan ÅŸekerini yükseltebilirler. Sorbitol fazla alındığında ishale neden olabilir. Enerji içeren tatlandırıcıların bulunduÄŸu yiyecekler diyetisyene da­nışılmadan tüketilmemelidir.

Diyet ürünleri hiçbir kısıtlama olmadan yenilebilecek yiyecekler olarak düÅŸünülmemelidir.Diyet ürünlerinin etiket bilgileri mutlaka okunmalıdır. Her diyet ürünü kullanılabilecek özelliklere sahip olmayabilir. En önemli nokta ürün içeriÄŸinin enerjisi ve kullanılan tatlandırıcının cinsidir. ÇoÄŸu di­yet ürününün karbonhidrat içeriÄŸi düÅŸük, yaÄŸ içeriÄŸi fazladır.

Öneriler

· Yeterli ve dengeli beslenmeye dikkat edilmeli,

· Bireye uygun vücut ağırlığı saÄŸlanmalı ve sürdürülmeli,

· ÖÄŸün atlanılmamalı,

· Ä°nsülin ve/veya ilaç zamanlarına ve dozlarına dikkat edilmeli,

· Önerilen fiziksel aktivitelere (yürüyüÅŸ gibi) özen gösterilmeli,

· Sigaradan uzak durulmalıdır.

Dyt.Sema Börekci’den alıntıdır.

DÄ°YET TEDAVÄ°SÄ° ve YASAK YÄ°YECEKLER
Tedavi ilkeleri:
- Diabet eÄŸitimi,
- Diyet tedavisi konusunda eÄŸitim,
- Ä°laç tedavisi,
- Fiziksel aktivite ve egzersiz,
- Psikolojik durumun düzeltilmesidir.
Diyet tedavisinin temel unsurları:
- Hasta olması gereken kiloya gelecek şekilde kalorisi ayarlanır.
- Diyet enerjisinin %40-50’si karbonhidrattan, %30-35′i yaÄŸlardan, %15′i proteinden
gelecek şekilde ayarlanır.
- Basit şekerler (monosakkaritler) yasaklanır.
- Vitaminler ve mineraller yeterince verilmelidir.
- Diyette yeterli posa bulunmalıdır.
- Diyet 6-7 öÄŸünde düzenlenmelidir.
Yasak yiyecekler:
- Şeker ve tatlılar.
- Pasta, kek, kurabiye gibi yiyecekler.
- Alkollü içecekler, meÅŸrubatlar.
- Hazır gıdalar.
- Sucuk, pastırma, salam gibi yiyecekler, krema ve soslar.
- Yağda kızartmalar.
- KuruyemiÅŸler.

4. DÄ°ABETES MELLÄ°TUS KOMPLÄ°KASYONLARI
Diabetes Mellitusun Komplikasyonları:
- Ä°nfeksiyonlar,
- Damar bozuklukları (vasküler sorunlar),
- Gangrenler (özellikle ayak parmak uçlarında),
- Retinopati (göz dibinde özellikle damarsal sorunlara baÄŸlı olmak üzere),
- Nefropati (vasküler sorunların sonucu olarak),
- Nöropati,Sindirim sistemi bozuklukları,
- Ürogenital sistem bozuklukları,
- Diabetik ketoasidoz,
- Koma (hiperglisemi, ketoasidoz),
- Hipoglisemi koması.

Diabetes mellitusun bazı klinik bulguları:
- Polifaji (çok yemek yemek),
- Polidipsi (çok su içmek),
- Poliüri (çok idrara çıkmak),
- Kilo kaybı (çok yemeÄŸe karşın), kuvvet azalması,
- Ağız kuruluğu,
- Bulanık görme,
- Deri infeksiyonu ve kaşıntı, yara iyileşmesinde gecikme,
- Baş ağrısı, halsizlik,
- Erkeklerde iktidarsızlık (impotans) görülür.

Şişmanlık: Şişmanlık ve diabet arasında yakın bir ilişki bulunmuştur. Şişmanlık (obesite)
durumunda hücrelere ÅŸeker alımı insülin varlığında bile zorlaÅŸmaktadır. Reseptör etkisizliÄŸi
oluÅŸmaktadır. KiÅŸi zayıflayınca düzelmektedir. Bu nedenle Tip 2 diabette hasta mutlaka
normal kilosunda tutulmalıdır.
Diyetteki ÅŸeker oranı: Basit ÅŸekerlerin (monosakkarit) fazla tüketilmesi diabet oluÅŸumunu
arttırmaktadır. Glikoz doÄŸrudan insülin yapımı üzerinde uyarıcı olmaktadır. Bu nedenle
insülin depo ve/veya yapımı kısıtlı ise, fazla ÅŸeker alımında hiperglisemi gözlenebilir.
Posa: Diyet posasının az olduÄŸu durumlarda hiperglisemi gözlenmiÅŸtir.
Yağ asitlerinin, sodyum tuzlarının fazla alınması, vitamin yetersizliği, kan şekerini
yükseltmektedir.
Çocuklukta geçirilen ağır malnütrisyon pankreas harabiyeti oluÅŸturarak diabet riski
oluşturmaktadır.